Havai fişekler;estetik ve eğlence amaçlı kullanılan patlayıcılar.Patladıklarında çeşitli renkleriyle gökyüzünde renk şöleni yaratarak hepimizin dikkatini çekerler.Bizi böylesine nasıl etkiliyor peki ?

  Esasında tüm havai fişeklerin temel bileşeni siyah baruttur. Fişeğin alt kısımındaki fitil bir kıvılcım yardımıyla ateşlenir,siyah barut yandığında gaz açığa çıkarır.Bu da ilk olarak havai fişeği yukarı doğru itmede kullanılır.Bu sayede havai fişek fırlar.Daha sonra zaman ayarlı ikincİ fitil devreye girer.Bu fitilin ateşlediği barut yıldız adı verilen küçük parçaları patlatır.Yıldızların içlerinde yakıt,oksitleyici madde, metal tozu ve yanıcı bir bağlayıcı vardır.Bu bileşenlere ek olarak renklendiriciler veya kimyasal tepkimeyi hafifletmek için bileşikler de eklenebilir. Genellikle, havai fişek yakıtı kömür ve kükürttür. Havai fişekler basitçe bağlayıcıyı yakıt olarak kullanabilir. Bağlayıcılar karışımı bir arada tutar bunlar genellikle şeker, nişasta veya gomalaktır.(Gomalak: kimi ağaç türlerinin dallarında yaşayan bir böceğin salgıladığı ve sanayide özellikle cila işlerinde kullanılan, alkolde eriyen hayvansal reçine.) Potasyum nitrat veya potasyum klorat oksidanlar olarak kullanılabilir. Kıvılcım oluşturmak için metaller kullanılır.

  Oksitleyiciler karışımı yakmak için oksijen üretir. Oksitleyiciler genellikle nitratlar(NO3-),kloratlar(ClO3−) veya perkloratlardır(ClO4-). Nitratlar metal iyonundan ve nitrat iyonundan oluşur. Nitratlar, nitritleri ve oksijeni vermek için oksijenden 1  /3’ünü bırakırlar. Potasyum nitrat(KNO3) için ortaya çıkan denklem şöyle görünür: 

2 KNO3 (katı) → 2 KNO2 (katı) + O2 (gaz)

Kloratlar metal iyonundan ve klorat iyonundan oluşur. Kloratlar, tüm oksijenlerinden vazgeçerek daha muhteşem bir tepkiye neden olurlar. Ancak, bu aynı zamanda patlayıcı oldukları anlamına gelir. Oksijeni veren bir potasyum klorat (KClO3) örneği şuna benzer: 

2 KClO3 (katı) → 2 KCl (katı) + 3 O2 (gaz)

Perkloratlar içlerinde daha fazla oksijene sahiptir, ancak bir çarpma sonucu kloralardan daha az patlaması muhtemeldir. Potasyum perklorat(KClO4) bu reaksiyonda oksijeni verir:    

KClO4 (katı) → KCl (katı) +202 (gaz)

Yıldızlar patladığında gökyüzünde farklı renkler ve şekiller oluşur.Havai fişeklerin bölme sayısı artırıldığında sadece bir havai fişek patlatılarak arka arkaya değişik görüntüler oluşturulabilir.Kapsül içine yerleştirilen yıldızların yerleşim şekli ve sırası havai fişek patladığında ortaya çıkacak deseni belirler.Ancak siyah barutla izlediğimiz görkemli gösterilerin yapılması imkansız bu renkleri veren havai fişeklerin içlerindeki metal bileşenlere bağlıdır.Havai fişekler patladığında açığa çıkan enerji metal tuzları tarafından soğrulur. Metaller üzerlerinde oluşan bu fazla enerjiyi ışık olarak verir.Böylece her metal yaydığı ışık dalga boyuna bağlı olarak farklı renkte görülür.Bu olay patlayan yıldızların içlerindeki metallerin havada dağılırken farklı renklerde görünmesini sağlar. Örneğin; Kalsiyum (Ca) içeriyorsa TURUNCU , Sodyum (Na) içeriyorsa SARI, Baryum içeriyorsa (Ba) YEŞİL, Stronsiyum(Sr) KIRMIZI,Bakır(Cu) MAVİ  renk görmemizi sağlar.

fireworks - Google Search

KAYNAKÇA:

https://www.thoughtco.com/how-do-sparklers-work-607351

http://www.bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/havai-fisekler-nasil-farkli-sekillerde-ve-renklerde-patlar

Yasemin Korkmaz

Yasemin Korkmaz

Ankara Üniversitesi Kimya Bölümü Öğrencisi

Leave a Reply